Zoaz D. Carlos zazpigarrena urrun, bai, gure lurretik,
ez dezu utzi guretzat pena eta tristura besterik:
lutoz negarrez ama gaixoak, ai! ezin kontsolaturik…
Ez degu nahi, ez, gehiago ikusi zorigaiztoko gerrarik.

Iparragirreren Jaungoikoa eta arbola-ren bertsoak dituzue, urretxuarrak Buenos Aireseko Colon aretoan 1877ko uztailaren 27an abestu zituenak.

Jose Mari Iparragirre bat, karlisten ikurra, Karlos VII. (Karlosetimo) erregegaiaren kontra: oxymoron bat dirudi, inongo logikaren kontra doan gertakaria.

Antza denez, logika ez da sobera laketu inguruotan (gure artean, gure arteetan, gure artadietan).

Iparragirrek bertso horiek abestu zituenean, 1877an, urte bete igaroa zen II. Karlistadaren amaieratik. Manuel Irujo politikari nafarrak “la desecha” esan zion gerra horri, 1872tik 1876ra luzatu zen borrokaldiak deseginik utzi baitzuen aberria.

Aberria, bai, aberria: ez dira urri pausaleku honi (lurralde, artadi honi)“El País” esan izan dioten idazleak, eta horietatik batek baino gehiagok errepublika hobetsi du aberria irudikatzeko tenorean. Barojaren Bidasoakoa edo Antoñanaren Ioarrekoa, baina errepublika.

Lan honen abestiek gerra bat dute ardatz, eta gerra maiz arte gisa erakutsi nahi izan digute, beste oxymoron bat, ankerra duzu hau. Menturaz, arteaz baino laketaldiz, espektakuluz gose ziren gerra hartan borrokaldiak ikustera Lizarraldera hurbiltzen ziren aristokratak…

Bizkitartean, artetik artera borrokatzen ziren Abartzuza eta Eraulgo artadietan karlistak eta liberalak. Gerraren garratza gozatze aldera-edo, Deierri eta Allin Ibarreko mutil kozkorrak askaria eramaten zion arte baten gerizpean babesturik zen aita, anaia edota osaba gosetuari (ez espektakuluz, alafede!). Halaxe kontatu digute bazkalondoetan: hau ere oxymorontzat har dezakezu, gerraren ankerra solasaldi gozoa bilakaturik. Gerrak gosea, aseak gerra (oroitzapen).

Lan honek biltzen dituen hogeitabi kantuak garai historiko jakin batean mamitu ziren, eta garai hartan hartzen dute arnasa: gerraurreko giroa, bi bandoen osatzea, foruak, erlijioa, errepublika, monarkia eta enparauak.

Historiografian, historialariek liburu andana utzi digute karlistaden inguruan.

Narratiban, nobelagileek erdaraz (Xaho, Baroja, Kanpion, Antoñana…) eta euskaraz (Orixe, Txillardegi, Irigoien, Epaltza…), oparotasunez jorratu dute gerra karlisten gaia.

Inoiz esan izan da ezinbestekoa zaigula literatura garai historiko baten soziologian sakontzeko, historiografia kamuts geratzen omen da hainbat gertakari ulertzeko ahaleginean.

Gauzak honela, kantu hauek, lan honen kantuek, KARLIBERALEN pentsakera (pentsakera karliberalik ez bada, agian asmatu egin beharko genuke) karliberal horien sinesmenak eta egindako hautuak ulertzen lagunduko digute.

Bai, karliberalak esan dugu, beste oxymoron bat: izan da Errepublika karlista errebindikatu duena, ezagunak ditugu halaber liberal foruzaleak, eta eskatzen hasiz geroz, zer dela-eta ez dugu aldarrikatzen karliberalen errepublika.

Esanen digute gaur aurkezten ditugun kantuak ez direla egokienak horrelako eskariak egiteko tenorean, esanen digute kantuak ifrentzu gisa ulertu behar ditugula, elkarren kontra jarriak diruditela, karlistak liberalen aitzi, hamaika hamaiken kontra… Oker dabiltza, kantuak entzuten eta irakurtzen hasita badira sobera puntu amankomun Errepublika Karliberal bat egiteko ahaleginean. Saiatzea da kontua.

Kantu hauek gozamenerako sortuak dira.

Izan ere, gozamenaren denbora iragarri zaigu, euskaraz gozatzeko denbora heltzear da.

Gerra baten gogoratzeak libertimendurako bidea zabaldu badezake, dasta ditzagun kantuok boluntario karlisten eskari zinezkoari jarraikiz:

Hobe genikek errazio on bat, errosayoa baño, zioten haiek. Kantu karliberal hauek errazio horren ordezkoa dira, dudarik gabe, ez errosario.

Ba omen datorren garai berrian berritu egin beharko ditugu gure bazkalondoak, eta hona hemen irriño pikaroan abestu ditzakegun kantu ederrak.

Liberté? Baina zer liberté mota da hori? Libertade horren aizkorarekin daude moztuta foruak!

Apaizak eta haundimaudiak, beren influjoak gorde nahirik, karlostarrak egin dira. Horien erlijioa dirua da.

Hara berriz! Liberalak beti Jesukristoren erlijiyua laja nahi ezik pakian!

ETA TIRA ETA TUNBA azken gerrate karlistaren soinua dugu.

Zaldi zurian dator Don Karlos bere koroaren bila.

Zaldian baldin badator ea sartzen den ukuiluren batean!

Nora zoazte? Don Karlos etorri da-eta, agur egitera!

Guk muin egin diogu zapatetan fuerte, hanketako kalluak minberatu arte!

ETA TIRA ETA TUNBA disfrutatzeko disko zoragarria dugu.

ETA TIRA ETA TUNBA Euskal Herriaren panoramika bat dugu, eta Joseba Tapiak egin duen hautuagatik, dialektikoa: ideologien talka daukagu umorearen azpian.

ETA TIRA ETA TUNBA lubaki batetik bestera dabilen txarangaren lana da, alaia batzuetan, tristea besteetan, hunkigarria beti.

ETA TIRA ETA TUNBA diskoak gure oroimen historikoa harrotzen du, guganaino zatika eta zokoratua iritsi den ondarea jasoz.

ETA TIRA ETA TUNBA herri musikan ezin egokiago txertatzen den artistaren lana dugu, herria bera bezain lotsagabe irainka, mehatxuka, lantuan edo damuan.

ETA TIRA ETA TUNBA kultur-emaitza bakan horietakoa da.

ETA TIRA ETA TUNBA, disko inportante guztiak bezala, dokumentua ere bada. Baina gure garaiko dokumentua dugu, historia hemen honetatik eta orain honetatik interpretatzen duelako. Gure borroka politikoei buruzko gogoetan abiarazten gaituzte kantuok.

ETA TIRA ETA TUNBA izugarri disko aktuala da.

ETA TIRA ETA TUNBA Joseba Tapiaren erromeria da, karlistetan eta liberaletan erreklutatu duen txarangarekin.

Ekainaren 4n, 22.00etan

Plazan

Literaturia Azokan: http://www.larrabetzu.org/literaturia/

Hasi zitzaidan aspaldi errepikatzen, elkar ikusten genuen aldiro, tematsu, oholtzaren gainean eskarmentu luze samarra daukan lankide bat. Nik algara egin eta erromeria txikituagoa zegoela esaten nion.

Kantagintza txikitua dago…

Halaxe aitortu zuelako, nahi gabe noski, Kultura Sailburuak berak ere: «Ez dakigu zer, baina zerbait egingo dugu Mikel Laboaren omenez.»

Kantagintza txikitua dago…

Eta frogarik nabarmenena da gure kantuaren salbaziorako gurutzadari ekin diola Eusko Jaurlaritzak.

Kantagintza txikitua dago…

Eta hainbesteraino, ze gure kantuaren salbaziorako gurutzada abiatzeko Kultura Sailak ez ezik Etxebizitza eta Gizarte Gaietako Sailak inplikatu behar izan duen.

Kantagintza txikitua dago…

Disketxeak direlako gehien hartzen dutenak Jaurlaritzaren diru-laguntzetatik, kantagintza disketxeek emandako parametroen arabera laguntzen baita, eta ez kantariek sortu nahi dituzten produktuen interesgarritasuna kontuan hartuta.

Kantagintza txikitua dago…

Herrigintzaren izenean, kantaldia dohaineko entzunkizuna bihurtu dutelako udaletxe askok, ondorio makurra ekarriz: kantua, kantaria eta kantaldia ez dira baloratzen.

Kantagintza txikitua dago…

Promotora eta antzeko «eragile» batzuen mesederako, kontratazio zuzena egin ordez, antolatzaileek haiengana jotzen dutelako, errazkeriaz. Kontratazioak zuzenean eginez gero ehuneko hogei eta hogeita hamar merkeago ateratzen direla kontuak? Ardura zaio diru publikoa xahutzeko dagoenari! Diru publikoa xahutzeko dago.

Kantagintza txikitua dago…

Azken finean promotorak direlako kantaldi askoren edukiaren erabakitzaileak: kantariak, inork deitzen ez dionez, bitarteko harraparion atzaparretan amaitu behar du.

Kantagintza txikitua dago…

Hedabide indartsuenetatik, publikoetatik alegia, atertu gabe sustatzen delako kulturaren duintasunaren aurka egiten duen guztia, dela audientzia izeneko aitzakiaz, dela ezjakintasunez, dela atrofia mentalez, entzuleria, urteetako matrakatzez, akritiko bihurtuz.

Kantagintza txikitua dago…

Daukagun telebista daukagulako, dauzkagun irratiak dauzkagulako: Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak frekuentziak banatzen dituzte, baina ez dute kuota minimorik ezartzen ez euskarazko emisioak bermatu daitezen, ez euskal musika.

Kantagintza txikitua dago…

Ez balego ez bailirateke kantariak eta oro har musikariak horren aho batez azalduko gure kultur arduradunen azken burugabekeria salatzen.

Kantagintza txikitua dago…

Eta euskararen onerako hor zeharreko erdaldunak euskaraz kantari jarri nahi dituenak ez dio mesederik egingo: kantagintza ariketa friboloa bihurtua zuten jadanik, eta orain euskara bera, gure hizkuntza, bihurtu dute fribolitatea, ezer ez esateko gauza, exotismo bat.

Kantagintza txikitua dago…

Eta hala dagoelako sortu da orain estilo baskoaren alternatiba: ez da beharrezkoa geuk euskaraz egitea, horretarako dauzkagu munduko artistak gure subentzioen zain.

Kantagintza txikitua dago…

Bestela ez baita posible kulturaren ardura duen inori bururatzea hor zeharreko erdaldun nabarmenenak euskaraz kantari jarrita bultzatuko dela «gurearen munduratzea» eta «interkulturalitatea».

Kantagintza txikitua dago…

Ez balego, ez ligukete «Zer ari zarete zuek, ez al duzue ba laguntza hartu?» horren lotsagabe, edo «Beste batzuei ere eman izan zaie!» horren miserable esango.

Kantagintza txikitua dago…

Eta horregatik jarri zait zalantza, kantarioi urtero ematen dizkiguten subentzioak hartu behar ote ditugun, ez ote garen geure burua lotzen ari, alegia, ez ote ditugun, laguntza horiek hartuta, kulturaren izenean kulturaren aurka doazen proiektuak justifikatzen. Ez ote garen konplize bihurtzen. Zalantza jarri zait.

Kantagintza txikitua dago…

Eta ez du kantu hutsak suspertuko, ez kantari batek, ez kantari guztiek. Kantariek, entzuleek, antolatzaileek, ekoizle independenteek kultura egiteko beste molde batzuk abiatzen ez baditugu, luze jarraituko du txikitua.

Kantagintza txikitua dago…

Bai, baina esateari utzi eta egiten hasten ez bagara, ez ote dugu kritikaren eskubidea galduko?

]]> http://josebatapia.com/bloga/?feed=rss2&p=66 1 http://josebatapia.com/bloga/?p=65 http://josebatapia.com/bloga/?p=65#comments Wed, 05 Sep 2007 21:47:04 +0000 Administrator http://www.josebatapia.com/?p=65 Inpernuko Poza, Trikitixa Elkarteko jardunaldiak

1971. urtean ikusi nuen lehenengo aldiz trinidade enparantzaren txapelketa, edo nahiago baduzue txapelketaren trinidade enparantza. Hirutasun erakargarria nire zazpi urteko begientzat:

1.-Hauspo ttiki, polit, bizi-bizi hura,… egurrezko kaxa haren mugimenduak zenbat erakartzen ninduen…

2.-Baserriko gizon, handi, heroi haiek bestalde,… Haiek bai gizonak, Zazpi oin ta erdi bai luze, makal zugatzaren irudira zuzen, pagorik lodiena zabal, arte gogorra bezala trinko, gorosti hezearen antzera zimelak.

3.-eta hirutasunaren hirugarren erpina lehiaketa bera, juradua, nork hobeto jo, lehenengo saria,… eta abar.

Famili osoa joan ginen Donostiara. Plaza bera ikusgarri zegoen, eliz atze hura, dena harrizkoa, ezkerreko paretak jendez gora, bizkarrean frontoi txiki bat. Hura zen hiriaren euskalduna.

Baina deskalabrua gertatu zen. Gozoaren ondoren gazia, puntuazio eskasa emana izango zioten Eleuterio Tapia gure osabari. Eta Joxe Mari Iriondori aurkezle eta antolatzaileari galdetu egin diot ea zer pasa zen:

Tranpaldo gainean  eserita zeuden parte-hartzaile guziak puntuazioaren zain. Lehenengo saria Lajarentzat zen. Ez zuen inork zalantza egiten. Bigarren saria Rufino Arrola bizkaitarrari eman zioten. Eleuteriok altxa eserlekutik eta haserrean Iriondo aurkezleari honela esan omen zion, atzo bertan Mielanjel Elustondok esan zigunez:

-“Mekauen dios, ostiako bat emanda ere niri etzaidak inporta eh”

Iriondoren erantzuna:

-“Ez du amak umerik egin niri osti bat emateko”.

Gero Joxe Mari Altunarekin hizketan ibili omen zen Eleuterio, Azpeitiko bandako zuzendari zenarekin. Sakabiari bajuak nola jo erakusten ziona. Baina hark ere ez zion minari ukendurik eman.

Sarrera guziak salduak ekitaldia hasterako: “no hay entradas”.

Imajina ditzaket Donostiarrak izutuak horrenbeste autoktono inguruan ikusiz. Probintziatik etorritako jarraitzaileak alde zaharrean barreiatuak demonioen soinu salbaia gose.

Trikitilari haiek ez ziren sortzaileak, interpreteak ziren. Irakasleak irakatsitako errepertorioa ahalik eta berdinen ematen saiatzen ziren, eta horretan bazuten abilezia sobra.

Elgetaren ikasleak ziren gehienak eta Trikiti, porrusalda, fandango eta arin-arinetan errepertorio zabala izan arren, apurka agortzen zihoan ondarea berritu beharra zegoen.

Eskolatuengana jo zuten. Batzuek organistekin, beste batzuk bandako zuzendariekin. Baina gehienak soinu kromatiko joleengana laguntza eske. Kategoria gehiago zuten eta soinu handia inportanteagoa zen gizarte hartan. Solfeo zekiten eta soinu txikiarekin alderatuta osatuagoa zegoen, konpletoagoa soinu handia.  Esteban Larrañagak soinu handia, pianozkoa jotzen omen zuen. Ez omen zen ona esaten du berak baina ezkontzetan trikitixak baino gehiago kobratzen omen zuen soinu handia jotzen zuelako. Gerraurreko txapelketetan ere bi modalidadetan banatzen omen zituzten: bi filakoak eta kromatikoak. Elgeta aurkeztu omen zen txikiarekin baino azkeneko saria eman omen zioten. Irabazlea Kandido Begiristain. Honek soinu txikia eta handia jotzen omen zituen eta gainera solfeo zekienez  ez dago dudarik nork irabaziko zuen.

Kaletarra modernoa zen, erdaraz hitz egiten zuen eta soinu kromatikoarekin dantza saloietan erdal dantzak jotzen zituen. Irratietatik kantatzen zituztenak. Baserritarra motza euskalduna. Soinu txikiarekin handiak jotzen zituenak kopiatu ezinik. Baserritarrari burla egin izan zaio motibo askogatik. Erdaraz ez jakitea batetik, edo gaizki hitz egitea.  simaur usaiarekin esne partitzera jaitsiko ziren hirira… Manera horiek ez ziren eliteak ondo baloratzen zituenak,ez eta euskaldun modenoak.

Beraz, beldurtuak eta akonplejatuak beti trikitilariak.

Baina aipatu beharrekoa da trikitilari hauei sekula errekonozitu ez zaien musika ulertzeko eta praktikatzeko manera, modu interesgarri bat musika entenditzeko. Musikarik ez zutela esatea ez da zuzena, oker dabil hori dioena eta esango nuke gainera musikaren ikuspegi oso koadratua duela. “Solfeolari” integrista asko sortu du kontserbatorioak. ez kontserbatorioak bakarrik.

Trikitiarekiko mesprezu horretan egongo zen arrazoi ekonomikorik ere, halakorik aitortuko ez zuten arren: erromeria kalera ekarri zuena ez zen txistua edo gitarra izan, trikitia baizik, eta bandako musika ere jotzen hasi zenean (alegia, dantza lotua), lehiatzaile gaitza azaldu zen gure tresna zakarra…

Trikitilariak lehendabizi  tresna izan du eskuetan eta berarekin sortu du musika, tresna eskuan bezala eduki duelako belarria buruan. izugarrizko garrantzia dauka honek: belarririk ez zeukanak ezin zuen trikitilaria izan, baina partitura aurrean daukala edozein gorrek jarri ditzake behatzak behar diren tekletan.

Doinuren bat entzun orduko trikitixaren barruan sartu eta hortik ateratzen zen musika, musika ederra, koherentea eta pertsonala, ulertzeko moduan, dantzatzeko moduan. Kontserbatorio kumeak musika entzunda ez dauka kapazitaterik berehala bere instrumentuarekin kantu bera erreproduzitzeko. Horretarako paper pautatua behar du, sol eta fa idatzi behar zaio. Trikitilariek ez. Entzun orduko behatzak teklatura doaz eta jotzen hasiko dìra. Oso praktikoa da eta gozamen handia sentitzen du jotzaileak eta entzuleak. Beste modura solfeoarekin geldoa da gozamena. Paperean jartzen duena ia entzun gabe jotzen du. Askatasun gutxiago du. Askotan zer jotzen ari den ere ez da konturatzen.

Izan ere buruz ikasi behar izaten genuen eskolan. Nik horrela ikasi nuen musikaren teoria kontserbatorioan 7  urterekin: “La música es el arte que expresa el sonido y el ritmo. Por ser la música un arte sonoro necesita para perpetuarse hasta cierto punto la representación gráfica”. Oraintsu jakin dut zer esan nahi duen hitz jario horrek: partitura beharrezkoa dela, horren aitzakian eginiko definizioa dirudi. eta ez nago ados hala ere, definizio horren lehen zatiarekin, musika ez da soinua eta erritmoa adierazten duena, beste zerbait adierazten du horien bitartez. soinua eta erritmoa beste zer edo zertarako darabil musikak.

Honela esan zien nire gurasoei behin irakasle nuen Bikondoak, soinu kromatiko txapeldunak:

-Zuen semeak oso belarri ona du eta hori ez da ona (Solfeoarentzat).

Aita bat bezala zen Bikondoa guretzat. Eliterako prestatzen gintuen, nola hitz egin behar zen dotorezian, kaligrafia perfektua zeukan, jende kultua nahi gintuen. Ta baserri mundu hori ez zen zibilizatua. Trikitixa ezin zuen jasan. Honela esan zuen behin trikitixa irakaslea hautatzeko oposizio azterketa batean:

-Begira, badakizue zein den soinu diatoniko eta soinu kromatikoaren arteko diferentzia? Seiscientos eta Mercedes autoen artekoaren berdina. Seiscientosa trikitixa izango litzateke eta mercedesa soinu kromatikoa. Beraz, argi dago zein den hoberena, ezta?

Gure osabari ere esan zion uzteko soinu hura, eta kromatikoarekin hasteko. Osabak ere berdin pentsatzen zuen, askozaz garrantzitsuagoa zela soinu handia.

Trikitilari hauentzat marka handia zen soinu handira hurbiltzea, haren usaia kopiatzea, haien bariazioak imitatzea. Juradua gehienetan soinu kromatiko joleren bat izaten zen eta ez zen oker egindako saiakera. Pixkana estilo birtuosoago bat lantzen eta garatzen hasi ziren. Bariazioa geroz eta zailagoa ekarri behar zen. Jendearen txaloak eta juradoaren puntuazioak berehala gora egiten zuten. Haiek txaloak! Haiek marruak eta biba hotsak!

Txapelketetan gaur egun arte txalotu eta bultzatu den estiloa 70. hamarkadan hasi zen beraz.

Doinu bat jotzeko garaian ez zegoen dudarik:

-Partituran jartzen duen bezala jo behar da Pieza!!

Ezin zen milimetro bat aldatu. Ezin dio norberak bere ukitua erantsi edo aldaketaren bat proposatu. Hori GALERAZIA zegoen eta penalizatu egin behar zen. Uste horretakoak ziren jakintsu haiek denak.

Gogoan dut 1980ko txapelketako finalean Martinek eta Lajak pieza bera jo zutela, “zozua” izenekoa, Pepe Jantzi akordoilari nafar ospetsuak sortua. Martinek parte bat gutxiago jo zuen, hots, partituran jartzen ez zuen bezala. Lajak aldiz osorik jo zuen. Baina juradua ez zen enteratu. Trikitilariak errepertorioa sorpresan, inori esan gabe jotzen  zuen eta epaileek ez zituzten partiturak aurrean. Martini eman zioten 1go saria. Protesta egin zuten partitura ezagutzen zutenek.

Trikitilariek gordean mantentzen zituzten piezak. Ezin ziren jendaurrean jo, norbaitek kopiatzeko beldurrez. Kontutan izan orduan etorri zela magnetofoia eta azkar batean belarririk gabeko edozein lapur-listok jo zezakeela piezarik zailena ere, entzunaren entzunez aparato tzar haiei esker. Hor hasi zen pirateoa. Lehen ez zen horrelako arazorik. Oso zaila zen belarriz pieza zen bezala edo entzun bezala inork ateratzerik. Gutxi gora beherako hurbilketak egiten ziren. Pieza osorik jotzen zuenak berarekin izaten zuen urguilua eta ospea. Baino asmazio demonio horiek etorri zirenetik dena okertzen hasi zen zenbaitentzat.

Beraz ezkutuan pieza gorde arren 1980koan nola zen posible biek pieza bera aukeratu izana? Kasualitatea dudarik gabe. Horregatik Lajak Martinen aurretik “zozua” jo zuenean Martini kamerinotan ondoeza larri bat jarri zitzaion eta gogoan daukat hari laguntzen hainbat trikitilari nola ibili ziren.

Garai horretan ezagutu nuen grabazio piraten mugimendu klandestinoa. Gogoan dut Aiako San Pedro auzoa. Astebururo erromeria, igande batean Laja eta bestean Martin. Azken honek berrikuntza zekarren, doinu ezberdin bat, erritmo markatu bat, teknologia berria… Erritmo kutxa. Eta gu denok irrikatan hura entzuteko. Baina ez zegoen grabatzerik. Trikitilariak haserretu egiten omen ziren eta beraz ezkutuan egin beharra zegoen operazioa: Hernialdeko trikitilari lagunak atzeko borda txikiko teilatuan ilargi ia betearen argitan rec eta play  asmatu ezinik. Beste lagun batzuk autoa uzten zuten gertu aparkatuta, leihoa erdi itxita. Hori bai, ordu erdiro jertsea uztera edo hartzera joan behar eta bide batez zintari buelta eman. Ikustekoak ziren orduko gure MP3-ak: Sanyo, Philips, Grunding zahar haiek. Que felices seremos los dos viviendo en mi casita de papel…, ta horrelakoak jotzen zituzten. Gehienak lotukoak pasodobleak eta fox-ak! Ze jotzeko postura elegantea eta fina, haiek akordeak. Jendea lepo dantzan tejabana azpi hartan, bonbila gorriak eta berdeak. Orain telebistan ateratzen diren bailes de salon egiten duten horiek baino askoz hobeto dudarik gabe. Gazteek ez zuten oraingo aukerarik eta gehienez festara Aizterrazuraino iristen ziren Aiatik lotuan egitera. Mobilette desfile ikusgarria.

Soinuak ere handiagoak ziren. Paolo Soprani baldar haiek bazuten estimazioa profesional hauen artean. Nik uste dut soinu handiaren imitaziorako egokiak zirela gainera, soinu txikia handi. Izugarrizko pisua zuten eta sonidoa ez zen hainbestekoa. Baina anplifikadore eta altaboz haietatik zerbait ematen zuen. Hasierako Farfisa haiek hots errea ateratzen zuten, baina urrutira adierazten zuten eta horixe zen garrantzitsuena. Geroago etorri ziren Sinmark, Roland eta Fenderrak. Anplifikadore haiek rock gitarristentzat ziren egokiak. Gaur egun ere izugarrizko estimazioa dute. Gainera soinu barruan jartzen ziren pastilla haiek oso soinu elektrifikatu ez-naturala sortzen zuten eta ezker eta eskuin nahasketa berak nahi bezala egiten zuen.

Baino guri hura gustatzen. Sonidoa txarra izan arren, soinujole ona BETI ONA.

Rock hitzak 1988 txapelketa garairako oso esan-nahi jakina zuen trikitixaren munduan. Kanpotik zetorren mugimendu musikal hura txarra zen dudarik gabe, beldurgarria ez esateagatik. Garrasi animaliak entzuten ziren kontzertutik pare bat kilometroetara eta gurasoak beldurturik egoten ziren etxean beren haurren peskizan.

Rockero haiek itsura ere halakoa zuten, ile luzeak, bakero estuak… Eta gainera zikinak eta borrokazaleak ziren. Haurdun uzten zituzten alaba guziak eta drogazaleak ziren. Gero ea nork ezkontzen zuen alaba horietakoren batekin. Mutilek ez zuten horrenbesteko beldurrik eragiten gurasoengan. Mutilok beti izan ditugu pribilejioak arrebekin konparatuta. Guk aitaren autoa garbitzearekin nahikoa genuen.

Orain baserri mundu hura konprenitzen dut gehixeago. Hesi bat jartzen zioten kanpotik zetorren guziari. Badaezpada gaizki pentsatu. Eta beraien ohiturak eta festa moduak babestu eta haiekin gozatu. Niri motxa iruditzen zitzaidan hertsitasun eta debeku hura. Mentalidadea zabaldu beharra zegoen, kanpoko gauzak ezagutu, gurera ekarri. Hori maitatzen nuen. Baina gaurko egoera ikusirik, eta batez ere irekitze horren esan-nahia jakin dudan ezkero, (mestizaia berdin Estatu Batuetako eta Espainiako musika komertzial eta txarra) babesik gabe uzten dira hemengo gauzak. Euskal Herrian sortzen denak edo musikan saiatzen denak oso aukera txikiak ditu. Txalotzen dena hemengo musikari bat Madrilera joatea da (castellanoz kantatzen badu hobe) edo estatu batuetara musika, modelo, zine artista edo deportista.

Kanpoko hori ez bada ona eta gainera izugarrizko kapazitatea baldin badu hemen hedatzeko, generazio gazteenak kaptatzeko eta kultura zahar bat txikitzeko  ez al genioke hesi bat jarri behar horri?

Publizitateari ez al genioke beldurrik eduki behar, ez al genioke etsaminarik pasarazi behar? Dena libre? Okerrena kanpoko enpresa horiek ez dutela Euskal Herrian arazorik sukurtsalak eraikitzeko: Euskadi Gaztea irratia dugu horietako bat. Bisita ezazue Fnac saltegi berri modernoa. Toki hauetan euskal produktua minorizatua da eta bazter batean dauzkate tximinoak zoologikoan bezala.

Trikitilari lagun batzuek pentsatzen dute gazteak motibatzeko eta zaletzeko berriz, lehen garai batean bezala nagusien txapelketa antolatzea dela irtenbidea. Gaur egun txapelketa antolatu ezkero belodromoa beteko genukeela ziur direnak. (belodromoa edo Euskalduna edo BEC, kontua betetzea eta telebistaz ematea eta denok meza multitudinario batekin gozatzea. Gutxienekoa da Martinen bariazioak egiteko gai garen edo ez… ezer berririk dakargun edo ez. berrikuntza txapelketa bera da, gainerako guztia alboko kontuak dira)

Ez da harritzekoa horrela pentsatzea. Lau urtetik behin hor ikusten ditugu bertsolariak kanpofubolak betetzen. eta edozeinentzat da erakargarri. ekitaldi horietan euskaldungoa, audientzia, masa nazionalista, euskaltzalea, euskoforofoa indartu egiten da, gustura sentitzen da, emozionatu egiten da, bere euskal identitatea indartuz. eta beharrezkoak ditugu horrelako ekitaldi “familiarrak”. batez ere dirua biltzeko. beraz, jendeari eman droga pixka bat eta guk ordainez poltsak bete gure infraestrukturak mantentzeko. nor dago kontra? Partehartzaileak jendearen sentimendua ziztatu behar du bakarrik, piribuelta teknikoak eginez. izugarrizko maila daukate bertsolariek, aiduru, lanturu, mukuru, leinuru…. gure literatura klasikoa ezagutuko lukeen publiko batentzat ariko balira bezala. ulertzea da gutxienekoa. Miresmena dagoenean tarteko, ez-ulertzea ulertzea baino liluragarriagoa izan liteke.

Baina asperdura ere ekar lezake esperotakoa entzunda, prebisiblea dena eskainiz jendea nazkatu ere egiten da.

Gainera artistikoki atzera-pauso handia da, nork bere bidea hartzea galerazten baitu txapelketak.

Txapelketak estruktura trinkoak dira.

Ezin da gehiegi puskatu, ezin da markatua dagoen planetik irten.

Eta batez ere audientziak espero duena eman behar zaio.

Trikitixarekin ere antzekoa gertatzen da, gure aiduru eta leinuru horiek bariazioak dira.

Estruktura: trikitixa, porrusalda, fandangoa eta arin-arina. Koplak aurreneko bietan sarkorrak eta alaiak. Bariazioak fandango eta arin-arinean. Ahal bada menorretik. Sentimendu gehiago jartzen dio.

Beraz, formula:

1 Zenbat eta gizarte gaixoagoa eduki, euskaldun izatea kolpatuagoa egon (eraso mediatikoengatik adibidez) orduan eta artistikoki exijentzi gutxiago. Gutxirekin konforme.

2 Gu denok elkarrekin biltzea horrelako ekitaldi batean ia bada nahiko txute.

3 Erdaldunentzat ere eredu ona gugana erakartzeko.

4 Gainera tranpaldoan heroiak ikusiko ditugu. Horren beharrean gaude antza. Nire lagun batek esaten du zenbat eta ordu gehiago galdu txapelketetan orduan eta zabartuago, pobreago, abandonatuago zure lana.

Hala ere belodromokoa gutizia erakargarria da edozeinentzat, batez ere plan estrategikoak egiten zaletuak eta ohituak daudenentzat.

Behin Donostiako belodromoan trikitilarien apustu bat egitea proposatu ziguten. Lau bikoteotan zein hoberena: Kepa Junkera eta Motriku, Martin eta Imanol, Laja ta Landakanda eta Tapia eta Leturia. Milloi bat irabazlearentzat. Lehenengo eta bigarren nork irabazi esango zuten  baina hirugarrena eta laugarrena ez, lotsarik ez pasatzearren. Orduan Euskadi irratiko zuzendariak Joxe Mari Oterminek oso argi ikusi zuen. Bera zalea izanik eta jarraitzailea trikitixa elkarteren batek libre utzi ezkero  berak antolatuko  zuen apustua.

Argi dago nondik gatozen ez ezik, zer garen: apustulariak, sokatiran lehiatu beharrekoak. kirola, alegia. erronka eta, ahal bada, tranpa ere bai. rocka irentsi genuen, badakigu zer den dopina, ikastea daukate txirrindulariek.

Tristea da, bai. tristea da, trikitixa horrela ikusten dutenak ez direlako kaletar txankameheak edo erdaldunak, euskaldunak berak dira, trikitizaleak berak.

Har-joa dago aspalditxoan trikitia.

Gero pieza berrien lehiaketa asmatu zuen OTERMINEK berak. Baina argi geratu zen Puntuaziorako irizpideak irakurrita zein zen bere hautu artistikoa:

1 Pieza berriak presentatu beharko dira, baina tradizional kutsukoak beharko dute izan

2 Musikalidadeari erreparatuko zaio, baino dantzagarriak izan beharko dute.

3 Letra gatz-piperdunak baloratuko dira gehien.

Oterminek jende mugimendua nahi zuen, birtuosismoa ere bai, baina gehiegi puskatu gabe. Ez zuen “Rock” nahi.

Egin zuten Pieza Berrien Lehiaketa.

Eta antolatzaileek nahi zutena azaldu zen, nola irabazi zuen basarrik lehen bertsolari txapelketa? ba, halatsu. pieza tradizional kutsuko batek irabazi zuen, Eta letra onenaren saria “Mutilzaharrak” izenburu zuten koplek irabazi zuten. Eta ez zuten ironiarik kopla haiek, jakina.  Milaka aldiz errepikaturiko topikoa, berriro ere. Betikoa betikotzeko sortu zuten “berrien lehiaketa”. Noski: berria ez dator lehiaketatik. Ez, beste modu batera esanda hobeto: nork bere buruarekin lehiatuta sortzen da berria. Alegia, geure buruaren kontra, azkarregi doazen atzamarron kontra, gehiegi gustatzen zaigun pieza horren kontra, guztiek miresten duten pasarte horren kontra… Horrela sortzen da berritasuna.

Garai batean puntuazioa agerian ematen zuten, jurado bakoitzak pieza entzun eta berehala horrelako paleta zuri batzuek publiko aldera begira, Patinaje artistikoan bezala, 8,5 & 9,1 & 9,8,… Txapelketek  deporte itxura gehiago dute, nor lehenago, nor azkarrago, nork puntu gehiago. Bertsolariak ere horrela ibili zituzten. Frontoian bezala jendeak garrasi egiten dio juraduari, futbolean bezala arbitroa insultatu ere bai.  Eta artea ez da deportea. Artea ez da koordenada horietan baloratzen. Arteak beste inplikazio eta erresponsabilitate batzuk ditu. Ez da jolaserako. Ez da gezurretarako. Ez da tribializatu behar.

Ez, ez naiz parte-hartzaileei buruz ari, epaileei buruz baizik:

Nola da posible epaiketa bat erabakitzea eztabaidarik gabe?

Epaiketa bat, parteen abokatuen arrazoiak entzun gabe?

Nola da posible ontasuna iritzi pertsonal multzo baten bataz bestekoa izatea?

Ez, ontasuna, edertasuna, berritasuna onestea edo gaitzestea iritzi trukaketatik, eztabaidatik, kontraesanetatik, dialektikatik sortuko da, edo ez da kalitatezko iritzia izango.

Laurogeita sei, laurogeita zortziko txapelketek zapore gazi gozoa utzi zidaten niri. Lehenengo saria eman ziguten Leturia eta bioi baina jende guziarentzat Kepa Junkerak merezi izan zuen irabaztea. Eta neroni ere iritzi horretakoa naiz.  Puskatu, berritu eta harritu hark egin gintuen. Ez zen juxtua izan epaia. Justiziarik gabe irabazteak ez du trankil uzten bat.

Kepa artista bezala joan zen txapelketara. Bere sormena eta abilezia muturreraino eramaten saiatu zen. Ez zen txapela irabaztera joan edo nahi baduzue inozente joan zen.

Ez zuen ondo kudeatu bere emana. Ez zion keinu konplizerik egin juradoari. Jakin behar zuen, eta bazekien epaileen iritzia eta mentalidadea nolakoa zen.  86ko txapelketaren ondoren epaileek hitz egin zuten prentsan. Urte hartan kalejira ere puntuatzen zen eta hortxe egin zuen oker epaile baten ustez. Kalejira herrikoia zen, oso ederra  (Geroztik hamaika aldiz entzuna erromerietan). Baina epaile batek hura entierrotan jotzeko doinua zela esan zuen elkarrizketa batean.  Kepa asko haserretu zen hura irakurritakoan. Gainerakoan, aurretik jo zituen  beste piezatan puntuaziorik altuena jaso zuen hala ere.

Oso argi geratu zen entzuleen artean ere izugarrizko ekarria egin zuela Kepak. Jakin-min eta miresmen izugarria  piztu zuen Kepak. Ikusi besterik ez dago orduko agendak. Gipuzkoan bakarrik, saioak bikoiztu egin zitzaizkion. Zuzenean ere ikusgarriak ziren. Zabaleta eta Motrikuren laguntzarekin hiruren artean sortzen zena gozamena zen.  1988ko txapelketa etorri zenean jendea irrikatan. Ikusmin handia  zegoen zer gertatuko zen ikusteko. Nahikoa zuen 86ko sokari pixka bat tira izan balio baino hark bere lanean jarraitu zuen tinko eta horrek galdu zuen.

Bertsolari txapelketa batean gertatua datorkit gogora. Uztapide eta Xalbador azken saiora pasa zirenean 1967an. Jendeak txistu egin zion Xalbadorri eta gero Txalo zaparrada jaso zuen. Nori eman zioten txapela? Uztapideri. Nor kantatzen dute gaur egun kantariek? Ez Uztapide, noski. Eta hala ere txapela irabazteko ez zuen nahikoa egin, baizik eta gehiegi. Uztapideren bertsoak ziren jendeak eta juradoak espero zituenak. Baina gogoratu ere ez ditugu egiten gaur. Xalbador gogoratzen dugu gaur.

88koan nork jo zituen gerora antolojiko izango ziren doinuak? Eta orain, denborak umotuta, txapelketetan ere jotzen direnak? Kepak dudarik gabe. Gehiegi egin zuen. Beraz ondorioa begi bistakoa da.

Txapelketa guziak simulakroak dira.

Sorkuntza ederrenak eta berrikuntza handienak ez zaizkio txapelketari interesatzen eta bazterrera botatzen ditu. Berrikuntza pixka bat nahi du baina gehiegi ez. Mugak jartzen dizkio sormenari. Txapelketak kaltegarriak direla esan genezake. Askoz hobea da beste bide batzuk jorratzea.  Gaur ezagutzera emateko eta gazteak bere lana promozionatzeko beste bide batzuk dira eraginkorragoak eta beharrezkoak. Marketing plan on bat, irrati eta telebistetan etengabeko matxakea. Masa mugitzeko, sentsibilizatzeko, futbol estadioak betetzeko enpresak daude, promotoreak deitzen ditugunak horretan adituak. Kepa Junkera berak Madrileko diskoetxe batean editatu zuen “Bilbao 00:00h” . Eta Espainiako irrati nazionaletan hasi ziren jartzen. Marka da baino, orduan egin zen Kepa Junkera ospetsu Euskal Herrian. Inoiz saldutako disko kopuru gehiena saldu zuen gure herrian. Espainiako irratiak esaten digu zein euskal musika entzun behar dugun euskaldunok. Ez dut esan nahi oker dagoenik, alegia, Espainiako irratiak ez lukeela eskubiderik musika ona emateko, baizik eta Euskal Herriko irrati nazional gisa funtzionatu nahi omen duen horrek ez duela betetzen berez landu behar lukeen eremua.

Horregatik ez dut konprenitzen gurasoek duten apeta beren haurrak txapelketetara eramateko. Ez du balio ezta promozionatzeko ere, ezta famoso izateko ere. Koadro ederrak ikusi ditut gazte txapelketa hauetan, Gurasoak borrokan elkarren kontra bakoitza beren haurrak hobeto jo duela esanez. Beste behin aita bat ikusi nuen suak hartuta, bere semeak irabazi ez zuelako. Altxa eta Eleuterio Tapiak bezala juradoari mehatxua egin beharrean, semeari belarrondoko bat eman zion, bigarren saria irabazi zuelako. Ordura arte guziak irabazten bai zituen. Izugarria da gaztetxoek pasatzen duten tentsioa eszenatokira igotzen direnean. Kristauek sorginak omen zirelako sutara botatzen zituzten gure amona koitadu haien ikara berean agertzen dira gazteak tranpaldora. Ez dira pertsonak, makinak dirudite.

Gainera gure garaitik bariazioak asko zaildu dira. Inork jo ez ditzaken pasarteak jo arazten dizkiete pieza obligadetan. Askotan soinu handiarentzat egindako fandangoak direlako eta ez txikirako. Hemezortzi urtetara iristen direnean askok, gehienak ez esateagatik, utzi egiten dute trikitixa alde batera. Ez da harritzekoa.

Orain, distantziatik ikusita, gure txapelketa haiek ez zaizkit  hain garrantzitsuak iruditzen, askok ikusten duten bezala. Sorkuntzarako esan nahi dut.

Gero hasi genuen bidea askozaz interesgarriagoa atzematen dut. Hura  selektibidadea bezala zen. Jaso beharreko titulu bat, batzuk txalotzeko eta besteak bazterrera uzteko. Musikariak lau pieza jota sailkatu behar hori, onena nor den, ez da zuzena. Gerora eta bakoitzaren lana eta sorkuntza ikusita hautatu dezakegu nor den hoberena. Nork asetzen gaituen eta nork ez. Eta gizarteak behar badu sentimendua eta identitatea alimentatu har dezala beste nonbaitetik. Nik nire gremiokoei ez diet zerga hori ordainarazi nahi.

Nor den onena…

Baina nor ez da ba, kantu batean, erromeria batean, onena?

Denok gara onenak noiz edo noiz.

Denok gara txarrenak noiz edo noiz.

Sortzaileak gara, gora-beherak dauzkagu, eta geure lana da epaitzeko aurkezten duguna, ez geure burua edo geure abilezia. Horra pieza hau, horra beste hau.

Artea ez da sailkapen baten bitartez esplikatzen. Eta trikitixa sailkapen baten bitartez esplikatzen ahal bada, lagunok, notizi txarrak dauzkagu: trikitixa ez da artea, ez da musika. Soka-tira da.

Joseba Tapia

2007-09-05

Larrabetzuko Bizkargi 1937 herri ekimenak antolatutako jardunaldietan, KOLDO IZAGIRRE k eta JOSEBA TAPIAk hitzaldi kontzertua emango dute

Badirudi azken bolada honetan idazleok kezkatuta zaudetela CEDRO bezalako erakundeez, egunkarietan irakurri izan dut horrelakorik eta Bazkan bertan ere jasoa daukazue gogoeta-gai bezala, Hiztegia atalean. Horregatik, idazlea ez banaiz ere antzeko pentsamendutan nabilenez, barruan dabilkidana botatzea pentsatu dut. Ez dakit gogoetarako balioko dizuen, baina kantariok gutxitan azaltzen ditugu geure laneko kontuak eta, besterik ez bada, egoera baten erakusgarri izan liteke.

Hirugarren diskoa grabatzen ari ginela (Dultzemeneoa, 1992) oraindik ez geunden alta emanda SGAEn. Baina ba omen zegoen diru bat guretzat hortik eta geuk jaso ezean beste norbaiti emango ziotela entzunda sartu ginen arrastoan.

Sociedad General de Autores y Editores horrek musika arloan egile garen guztion eskubideak kudeatzen ditu: musikagileonak, egokitzaileenak, letragileenak, interpreteenak… Elkarte hori zerga-biltzailea dela esan genezake, gure kanturen bat irratietan edo telebistetan ematen den aldiro hainbesteko bat kentzen du, eta guri koxka bat ematen digu, hainbesteko bat musikariari, hainbesteko bat letragileari; kontzertua edo erromeria daukagunean guk non dugun abisatu, jotakoaren zerrenda osatu eta horrela banatzen du dirua ostera, antolatzaileei hainbesteko bat kenduz sarreraren arabera etabar. Tabernek ere ordaindu behar izaten diote SGAEri.

Hala ere, batetik guretzat konplikatuegia zenez (artistok ez dugu papeleorako balio) eta bestetik Madrilen egin beharreko gestioak zirela-eta (alta eman gabeko hainbat kanturena, beste urteetan kobratu gabe utzitakoak…), editore bat aurkeztu ziguten disketxean, Euskal Herriko artista gehienen eskubideak kudeatzen zituena, orduan behintzat. Miguel Campos zuen eta du izena, eta berarekin sinatu genituen paperek diotenez gure eskubideen jabe da kantu askoren zati batean (%15 zen orduan, baina bizi osorako). Hasieran ez zegoen berarentzako titulurik, gaur editorea esaten diegu intermediario horiei. Gizon abila da Miguel Campos, auzi asko irabazi ditu: berak jo zuen ETBren aurka musikarion izenean, 60 ordu baino gehiago zeuzkan Goenkale sailean emitituak deklaratu gabe. Dena euskal musika, ETB euskal kulturaren alde.

Gure disketxeak ez zuen gehiegi maite tartekolari hau, baina berria zen afera eta behartuak zeuden (diskoak ekoizteko SGAEren zigilua behar dute). Denborak aurrera egin ahala, editore lan horretan sar zitezkeela konturaturik, disketxeak berak hasi ziren bitarteko lanetan, diruaren suman.

Garai batean artistak berak erabakitzen zuen nork egingo zuen kantuen eta doinuen eskubideen gestioa: beste norbaitek edota artistak berak (batez ere SGAEk Euskal Herrian ordezkaritzak sortu zituenez geroztik). Gerora ordea, disketxeak kontratuan obligazio modura markatzen hasiak dira. Alegia, diskoa beraiekin aterako baduzu, kontratuan bertan sinatu behar duzu zure eskubideen kudeaketa disketxeak egingo duela.

* * *

Polita da Hiru Truku taldean ezagutu genuena.

Gure lehenengo bi diskoak Madrilgo zigilu batek argitaratu zituen, Nuevos Medios izenekoarekin, guri hala komeni. Beraiek kudeatu behar zituzten SGAErekikoak, inposaketa zen, eta gure eskubideen %40a eskatu ziguten. Izutu egin nintzen, eta Miguel Camposi deitu nion, Tapia eta Leturiaren editoreari alegia, eta hark baietz, %50a ere eska zezaketela.

Ni izutuago, jakina: mesedea egiten ari zitzaizkigun!

Esan dudan moduan, euskal disketxeek laster jakin zuten pagotxaren berri, eta handik gutxira ezarri zuten baldintza bezala beren kontratuetan atal hau: diskoa ekoitzi ez ezik, artistaren eskubideak beraiek kudeatzea nahi eta nahi ez, eta editore lan horregatik %20a eta %30a eskatu izan dute beraientzat. Ez nintzateke harrituko handiagoak eskatuko balituzte.

Euskal kultura edo azpiegitura kulturala sendotzeko dela esaten dute. Aberriaren alde alegia. Baina sekulan ez digute esaten zein proiektu zehatz gauzatu behar den zerga horren bitartez.

Erne, idazleok: egunen batean salmenten %10tik behera kobratuko duzue, eta zeuen liburu bati buruzko hitzaldiarengatik edo irakurle-kluben batean egindako solasaldiarengatik kobratzen duzuenaren hainbesteko bat kenduko dizue editorialak!

* * *

Zertan egiten du gure alde SGAE horrek?

Jende askok erabiltzen du musika bere negozioetan artistari ezer ordaindu gabe: tabernariek, diskotekek, ezkontza-jatetxeek, disketxeek, irratiek, telebistek, herriko festek… Esango didazue catcheta ordaintzearekin nahikoa egiten dutela. Bai eta ez. Askotan eskasak izaten dira gure jornalak, eta irabazi handiak direnean antolatzaileak ez ditu artistarekin partekatzen: gu beti gabiltza ehunekotan galeretarako, baina irabaziak daudenean fijora aldatzen gaituzte. Promozio enpresek eta musika-eragileek ez dute beren lana ondo egiten (publizitatea, promozioa…), eta kaltetua artista da beti. Bestalde, musika grabatua ere galanki erabiltzen da artistak inolako onurarik jaso gabe.

Utzikeria horren erdian SGAEk sari bat exijitzen die artistaren eskubideak eskuratu asmoz, bada zerbait. Gero hiru likidazio egiten dizkigu urtean barrena, han eta hemen (baita munduan barrena ere) gure musika ustiatzeagatik kobratu duenarekin. Ez da bazterrean uzteko dirua, musikari emana bizi denarentzat.

Noski, haserre handiak sortzen ditu SGAEri ordaindu behar horrek, boikota ere egin nahi izan zaio. Behin baino gehiagotan entzun dut espainiarra delako egin behar zaiola boikota. Baina artistok (eta baita kantu letrak egiten dituzten idazleek ere) behar dugu SGAE, urtean zehar pairatzen ditugun eskasiak eta pulamenturik ezak nolabait konpentsatzeko. Eta baita gure musika munduan barrena (planeta osoa kontrolatzen ez badu ere) musu truke erabil ez dezaten.

* * *

SGAE horrek zertan egiten du oker?

SGAEk baimen berezi bat sinatua du telebista autonomikoekin. Telebistaren beraren promoziorako baimenik eskatu gabe eta dirurik ordaindu gabe erabil dezakete edozein musika (hori, antza denez, Goenkale sailaren antzekoetan emititu zituzten musiken ordainketaren truke eskuratu zuten FORTA delako telebista-elkatekoek). Hori, egileoi inolako kontsultarik egin gabe sinatu zuen SGAEk.

Duela urte bete ETBk esketx lotsagarri bat sortu zuen (gehienak halakoxeak dira) bere buruaren promoziorako andaluz bat barregarri erabiliz Euskal Herrian. Tapia eta Leturiaren azken diskoko musika zati bat erabili zuten: alferrik izan ziren gure deiak eta protesta publikoak. Eskerrak PPkoei! Denuntziatu egin zuten esketx arrazista hura, eta kendu egin behar izan zuten. Baina kaltea egina zegoen, maila guztietan. Kendu zuten eta kito, giza-eskubideei egin zieten trufa ordaindu behar izan gabe.

SGAEk ez gintuen babestu Euskal Telebistarengandik. Ez zituen gure eskubide moralak zaindu (ekonomikoak salduak zituen lehendik). Eskubide moralak oso garrantzitsuak dira sorkuntza arloan dihardugunontzat. Andaluzak iraintzen diren (hots, gizakia iraintzen den) promo batean ageri da zeure lana, eta ezin duzu deus egin…

* * *

Madrilen egonik, SGAE urrun dago guk ditugun arazoetatik. Gu komunitate txikia gara eta gure kultura kolokan gelditzen da munduko komertzioaren legeak aplikatzen badizkiogu.

Ezin dugu lehiatu. Ez daukagu espainiarrek duten ahalmena ez azpiegituratan ez dirutan. Hemengo jendeak ere produktu espainiarra kontsumitzen du geroz eta gehiago, horrelakoxea da bonbardaketa. Ondorioz, hemengo produktua egunean baino egunean ahulagoa eta eskasagoa da. Ez dira nahikoa urtero SGAEk, goxoki modura, banatzen dituen sariak (euskal kantu onenari saria), gure lana indartzeko eta hedatzeko.

Hemengo SGAE batek hobeto babestuko gintuzke. Baita moralki ere.

Eta euskSGAE bat sortuko bagenu?

* * *

Ez diot traza onik hartzen horri ere.

Ikusten dut beste atal batzuetan nola dabiltzan disketxeak eta promotorak eta bitartekariak eta antolatzaileak (oro har), eta hotzikara datorkit. Horiek dira, izan ere, euskSGAE asmoan berotuta dabiltzanak, artistok baino areago.

Hemengo SGAE batek, bistan da, gehiago kenduko liguke eskubideak kudeatzeagatik, aberriak behar du. Entzuna bainago, niri behintzat min ematen dit belarrian.

Hemengo SGAE batek ere zorrotz (edo Espainiakoak baino zorrotzago) jokatuko luke zerga bilketan, baina sustatuko al luke gazte mugimendua saioak antola ditzan, esaterako?

Ez dut uste, ikusi besterik ez dago kultur dinamizatzaileen jardun pasotista (boikoteatzailea ez esateagatik), eta inor ez da asaldatzen. Artistok bakarrik. Gure eskubideen kudeatzaile nahi duten horiek ez dira asko larritzen. Salbuespenen bat badago, baina horixe da, salbuespena.

Azkenean tarteko bat gehiago izango litzateke euskSGAE hori. Tarteko bat gehiago, alegia, traba.

Traba, euskSGAE horrek jarraipen estuagoa egingo lidakeelako, eta askoz zailagoa nukeelako iruzur egitea.

Iruzur egitea, zergak zuretzat kobratzen dituen erakundeari?

* * *

Nik neuk erabakitzen dut neure kaxeta, eta aldakorra da. Ez dut berdina eskatzen han eta hemen, egokitu egin behar dut egoeretara, ahal dudanean behintzat. Bata zergagarri izango da, bestea ez. Batean profesionala izango naiz, eta bestean profesional adiskidea.

Eta beldur naiz euskSGAE batek (halako zantzuak hartzen dizkiot, ikusiak ikusita) ez lukeela jakingo edo ez lukeela egin nahi izango neuk (eta neuk bezala hainbat artistak) egiten dudan eta dugun kultur-salbuespena.

Lagun idazleek esan didate CEDRO ari zaiela eskean edo eskainian, Interneten dauzkaten testuen eskubideak kudeatzeko: dinamika horretan sartuta, adios edizio digital mordoa. Zertara dator zerga bokazio publikoz sortutakora?

Horixe beraz, oso gustura egiten diedala iruzur madrildarrei: neuk erabakitzen dut nori ken liezaioketen eta nori ez.

Ze, niri ere zerga pasatzen dit neure herriak, eta askotan ados nago.